Θλίψη ή κατάθλιψη; Πώς διακρίνονται
Για την Εθνική Ημέρα Κατάθλιψης (21 Νοεμβρίου): τι είναι φυσιολογικό να νιώθουμε όταν περνάμε μια δύσκολη περίοδο υγείας, πότε χρειάζεται να αναζητήσουμε βοήθεια και τι λένε οι κατευθυντήριες οδηγίες.
«Είναι φυσικό να στεναχωριέμαι, αφού έχω αυτό που έχω». Πολλοί άνθρωποι που περνούν μια σοβαρή ασθένεια το λένε, και έχουν δίκιο: η θλίψη είναι ανθρώπινη και αναμενόμενη μπροστά σε απώλειες, φόβο και αλλαγές. Υπάρχει όμως μια λεπτή γραμμή, που δεν είναι πάντα εύκολο να τη διακρίνει κανείς μόνος του, ανάμεσα στη θλίψη που ανήκει στην εμπειρία και στην κατάθλιψη, μια κατάσταση που χρήζει αντιμετώπισης.
Με αφορμή την Εθνική Ημέρα Κατάθλιψης, εξηγούμε με απλά λόγια πώς διαφέρουν, τι δείχνουν οι μελέτες για ανθρώπους που περνούν θεραπεία για καρκίνο ή χρόνια νοσήματα και πότε είναι η ώρα να ζητήσετε βοήθεια.
Πόσο συχνή είναι, και τι δεν είναι
Μια από τις πιο γνωστές ανασκοπήσεις, του Alex Mitchell και των συνεργατών του, δημοσιεύθηκε στο The Lancet Oncology το 2011. Συγκέντρωσε 94 μελέτες με πάνω από 14.000 ασθενείς και κατέληξε ότι η κατάθλιψη εμφανίζεται περίπου σε έναν στους έξι ανθρώπους με καρκίνο, ποσοστό παρόμοιο με αυτό που παρατηρείται στην πρωτοβάθμια φροντίδα, ενώ αν συνυπολογιστούν όλες οι διαταραχές της διάθεσης, το ποσοστό ανεβαίνει περίπου στο ένα τρίτο. Οι ερευνητές τόνισαν ότι η κατάθλιψη είναι λιγότερο συχνή από όσο πιστεύαμε και δεν είναι αναπόφευκτη συνέπεια του καρκίνου, και ότι οι γιατροί πρέπει να αναζητούν και το άγχος, τις διαταραχές προσαρμογής και άλλες μορφές έντονης δυσφορίας, όχι μόνο την κατάθλιψη.
Με απλά λόγια, το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων δεν θα εμφανίσει κατάθλιψη. Αλλά ένας σημαντικός αριθμός θα την εμφανίσει, και αυτοί οι άνθρωποι δεν πρέπει να μένουν μόνοι ούτε να πιστεύουν ότι «έτσι είναι το φυσιολογικό» και «δεν μπορεί να γίνει τίποτα».
Θλίψη και κατάθλιψη: μερικά χρήσιμα κριτήρια
Δεν υπάρχει μία γραμμή που να τις ξεχωρίζει καθαρά. Οι ειδικοί ψυχικής υγείας, όμως, εξετάζουν μερικά βασικά στοιχεία:
• Διάρκεια και συνέχεια: η θλίψη έρχεται και φεύγει, με ανάσες και στιγμές χαράς ενδιάμεσα. Στην κατάθλιψη η πεσμένη διάθεση ή η απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης διαρκεί περισσότερες ημέρες, για τουλάχιστον δύο εβδομάδες.
• Έκταση: στη θλίψη υπάρχει ακόμη δυνατότητα να απολαμβάνετε πράγματα. Η κατάθλιψη μοιάζει με πέπλο αδιαφορίας που καλύπτει σχεδόν τα πάντα, ακόμη και όσα αγαπούσατε.
• Σκέψεις για τον εαυτό: στην κατάθλιψη εμφανίζονται συχνά έντονη ενοχή, αίσθημα ματαιότητας και ανικανότητας, και κάποιες φορές σκέψεις ότι «δεν αξίζει να ζω».
• Λειτουργικότητα: αν η διάθεση σάς εμποδίζει σταθερά να φροντίζετε τον εαυτό σας, να επικοινωνείτε ή να παίρνετε αποφάσεις για τη θεραπεία σας, αξίζει να ζητήσετε βοήθεια.
• Σωματικά συμπτώματα: διαταραχές ύπνου, όρεξης, ενέργειας και συγκέντρωσης. Εδώ χρειάζεται προσοχή, γιατί η κόπωση, η απώλεια όρεξης και ο κακός ύπνος μπορεί να οφείλονται και στη θεραπεία ή στη νόσο. Γι’ αυτό μετράει περισσότερο το πώς νιώθετε μέσα σας (διάθεση, ελπίδα, ενδιαφέρον) παρά μόνο τα σωματικά στοιχεία.
Αν υπάρχουν σκέψεις θανάτου ή αυτοτραυματισμού, μην περιμένετε. Μιλήστε άμεσα με κάποιον που εμπιστεύεστε και με τον γιατρό σας, με εμάς ώστε να σας καθοδηγήσουμε ή επικοινωνήστε με τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (1018) ή με το 112. Δεν είστε μόνοι, και υπάρχει βοήθεια.
Τι λένε οι οδηγίες για τη φροντίδα
Το 2023 η Αμερικανική Εταιρεία Κλινικής Ογκολογίας (ASCO) ενημέρωσε τις κατευθυντήριες οδηγίες της για το άγχος και την κατάθλιψη σε ενήλικες που έχουν περάσει καρκίνο, με βάση 61 μελέτες που δημοσιεύθηκαν από το 2013 έως το 2021. Οι βασικές ιδέες είναι οι εξής:
• Οι άνθρωποι με καρκίνο, και οι φροντιστές τους, πρέπει να ενημερώνονται για τις διαθέσιμες πηγές στήριξης.
• Η φροντίδα γίνεται κλιμακωτά: επιλέγεται η πιο αποτελεσματική παρέμβαση που απαιτεί τα λιγότερα μέσα, ανάλογα με τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων.
• Για την ήπια κατάθλιψη, οι οδηγίες NICE αναφέρουν ως πρώτες επιλογές τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, ατομικά ή ομαδικά, και την ενσυνειδητότητα (mindfulness) σε ομάδα. Για το γενικευμένο άγχος, προτείνονται στα πρώτα στάδια παρεμβάσεις με βάση τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (αυτοβοήθεια, ψυχοεκπαιδευτικές ομάδες), και, όταν το άγχος επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα, ατομική γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία ή εφαρμοσμένη χαλάρωση.
• Η συστημική ψυχοθεραπεία δίνει έμφαση στο πλαίσιο των σχέσεων του ανθρώπου και όχι μόνο στο ίδιο το άτομο. Η νόσος επηρεάζει ολόκληρη την οικογένεια και τους στενούς ανθρώπους, και η στήριξη μέσα από αυτούς μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση του άγχους και της μελαγχολίας. Η θεραπεία μπορεί να γίνει ατομικά, σε ζεύγη, με την οικογένεια ή σε ομάδα, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου.
• Φαρμακευτική αγωγή μπορεί να προταθεί σε όσους νιώθουν να τη χρειάζονται, δεν έχουν πρόσβαση σε ψυχολογικές προσεγγίσεις, ή δεν δείχνουν να βελτιώνονται με αυτές.
• Η ανταπόκριση πρέπει να αξιολογείται τακτικά και, αν δεν υπάρχει βελτίωση σε περίπου οκτώ εβδομάδες, το πλάνο να αναπροσαρμόζεται. Οι αποφάσεις λαμβάνονται από κοινού με τον ίδιο τον άνθρωπο.
Μικρά βήματα που βοηθούν
Η θεραπεία της κατάθλιψης είναι δουλειά ειδικών, αλλά υπάρχουν πράγματα που μπορείτε να κάνετε εσείς και βοηθούν:
▪ Κρατήστε μια μικρή καθημερινή ρουτίνα (ώρες ύπνου, έκθεση στο ηλιακό φως, μια έξοδος).
▪ Επιλέξτε μία δραστηριότητα την εβδομάδα που σας έδινε χαρά, ακόμη και αν δεν έχετε διάθεση: στην κατάθλιψη η διάθεση συχνά έπεται της δράσης.
▪ Μιλήστε σε έναν άνθρωπο που σας ακούει χωρίς να σας διορθώνει.
▪ Δώστε στον εαυτό σας την άδεια να μην είναι «δυνατός» όλη την ώρα.
Εσείς που στηρίζετε κάποιον:
▪ Αντί για «κάνε κουράγιο» ή «σκέψου θετικά», δοκιμάστε «βλέπω ότι περνάς δύσκολα, είμαι εδώ».
▪ Προσφέρετε πρακτικά πράγματα (συνοδεία σε ραντεβού, ένα γεύμα) και,
▪ με γνήσιο ενδιαφέρον και ήπιο τρόπο, προτείνετε να μιλήσει με έναν ειδικό.
Πώς να προετοιμαστείτε για την πρώτη συζήτηση με έναν ειδικό
Πολλοί άνθρωποι διστάζουν να ζητήσουν ψυχολογική βοήθεια επειδή δεν ξέρουν τι θα συναντήσουν. Η πρώτη συνάντηση είναι συνήθως μια συζήτηση γνωριμίας: ο ειδικός ρωτά για τη διάθεση, τον ύπνο, την όρεξη, τις σχέσεις και τη θεραπεία που κάνετε, και εσείς μπορείτε να ρωτήσετε ό,τι θέλετε για τον τρόπο δουλειάς.
• Γράψτε λίγες σημειώσεις: από πότε νιώθετε έτσι, τι έχει αλλάξει στην καθημερινότητά σας και ποιες στιγμές είναι οι πιο δύσκολες.
• Αναφέρετε τα φάρμακα και τις θεραπείες που παίρνετε, γιατί ορισμένες επηρεάζουν τη διάθεση και τον ύπνο.
• Πείτε ανοιχτά ό,τι σας ντροπιάζει ή σας φοβίζει. Οι ειδικοί έχουν ακούσει πολλά και δεν κρίνουν.
• Ρωτήστε τι είδους παρέμβαση προτείνεται και πόσο διαρκεί, και τι θα γίνει αν δεν νιώσετε καλύτερα σε λίγες εβδομάδες.
Η βοήθεια δεν είναι ένδειξη αδυναμίας
Η κατάθλιψη δεν είναι έλλειμμα χαρακτήρα ούτε «κακή στάση απέναντι στη ζωή». Είναι μια κατάσταση που μπορεί να θεραπευτεί, και ο εντοπισμός της από νωρίς κάνει τη διαφορά, ιδιαίτερα όταν γύρω της υπάρχουν ήδη πολλές πιέσεις.
Στη Nemesis, οι ψυχολόγοι μας είναι δίπλα σας όταν η θλίψη ή ο φόβος βαραίνουν, για να καταλάβετε τι συμβαίνει και ποια βοήθεια χρειάζεστε. Ο ιατρικός προσανατολισμός σάς βοηθά να ρωτήσετε τον γιατρό σας για τη θεραπεία και την κόπωση που μπορεί να επηρεάζουν τη διάθεσή σας. Η κοινωνική στήριξη και η διατροφική συμβουλευτική συμπληρώνουν τη φροντίδα, γιατί η ψυχική υγεία συνδέεται με την καθημερινότητα, τον ύπνο και το φαγητό. Αν στις παραπάνω γραμμές αναγνωρίσατε κάτι από τον εαυτό σας ή από κάποιον αγαπημένο σας, επικοινωνήστε μαζί μας, χωρίς πίεση και με σεβασμό.