Παιδί και δικαιώματα: δικαίωμα στην έφραση και την ενημέρωση

Για την Παγκόσμια Ημέρα για τα Δικαιώματα του Παιδιού (20 Νοεμβρίου): τι σημαίνει στην πράξη να ακούγονται τα παιδιά, και πώς το στηρίζουμε συτό στην καθημερινότητα.

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ΟΗΕ (1989), ισχύει στην Ελλάδα από το 1992 (Ν. 2101/1992) και αφορά κάθε άτομο ηλικίας κάτω των 18 ετών.

Στις 20 Νοεμβρίου 1989 η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησε τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, τη διεθνή συνθήκη που έχει επικυρωθεί από τις περισσότερες χώρες του κόσμου. Στην Ελλάδα ισχύει από το 1992 (Ν. 2101/1992) και αφορά κάθε άτομο ηλικίας κάτω των 18 ετών.

Πολλά από τα δικαιώματά της σύμβασης μας φαίνονται αυτονόητα: το δικαίωμα στη ζωή, στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην προστασία από τη βία. Υπάρχει όμως και ένα δικαίωμα που στην πράξη ξεχνιέται εύκολα, γιατί ζητά κάτι από εμάς τους ενήλικες: να ακούμε τα παιδιά και να σεβόμαστε τη γνώμη τους.

Τι λέει το άρθρο 12

Το άρθρο 12 της Σύμβασης ορίζει ότι το παιδί που είναι σε θέση να σχηματίσει δική του άποψη έχει το δικαίωμα να την εκφράζει ελεύθερα για κάθε θέμα που το αφορά, και οι απόψεις αυτές πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του. Η Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθμός 12 (2009), εξηγεί πώς να το κατανοήσουμε:

• Δεν υπάρχει κατώτατο όριο ηλικίας. Τα πολύ μικρά παιδιά εκφράζονται και μέσα από το παιχνίδι, το σχέδιο και τη γλώσσα του σώματος, και αυτές οι εκφράσεις μετράνε.

• Το παιδί δεν χρειάζεται να αποδείξει πρώτα ότι «είναι ικανό». Οι ενήλικες οφείλουν να θεωρούν ότι μπορεί να σχηματίσει άποψη.

• Η ηλικία από μόνη της δεν καθορίζει πόσο βαρύνει η άποψη του παιδιού. Μετράει και η ωριμότητα, και όσο πιο σοβαρή είναι η επίπτωση μιας απόφασης για το παιδί, τόσο πιο προσεκτικά πρέπει να εκτιμάται.

• Το παιδί πρέπει να μαθαίνει το αποτέλεσμα και πώς ελήφθη υπόψη η γνώμη του. Το να ακούς χωρίς να λαμβάνεις υπόψη είναι ανεπαρκές, όπως χαρακτηρίζεται απ' την Επιτροπή.

Για τον χώρο της υγείας, το Γενικό Σχόλιο τονίζει ότι ακόμη και τα μικρά παιδιά πρέπει να συμμετέχουν στις αποφάσεις ανάλογα με τις ικανότητές τους, με πληροφορίες σε μορφή κατανοητή για την ηλικία τους.

Για την οικογένεια, αναφέρεται ότι οι γονείς πρέπει να ενθαρρύνονται να ακούν τα παιδιά και να δίνουν βάρος στις απόψεις τους, και ότι η καθοδήγηση γίνεται σταδιακά διάλογος σε πιο ισότιμη βάση καθώς το παιδί μεγαλώνει.

Ο ψυχολογικός όρος που αφορά αυτό το δικαίωμα είναι η ενεργητική ακρόαση. Τα παιδιά καταλαβαίνουν πολύ γρήγορα αν εισακούγονται πραγματικά. Η ειλικρινής προσοχή περιλαμβάνει:

• Να κατεβαίνουμε στο ύψος τους και να τους δίνουμε χρόνο, χωρίς να τους διακόπτουμε ή να συμπληρώνουμε τις προτάσεις τους.

• Να αναγνωρίζουμε το συναίσθημα πριν διορθώσουμε το περιεχόμενο: «βλέπω ότι σε στεναχώρησε πολύ αυτό» πριν το «αλλά δεν είναι τόσο σοβαρό».

• Να κάνουμε ανοιχτές ερωτήσεις: «τι σκέφτεσαι γι’ αυτό;», «τι θα ήθελες να γίνει;». Οι κλειστές ερωτήσεις («είσαι καλά;») συχνά δίνουν αυτόματες απαντήσεις.

• Να εξηγούμε όταν δεν μπορούμε να κάνουμε αυτό που ζητούν: «άκουσα τι λες, και αυτό είναι που αποφασίσαμε, για αυτούς τους λόγους». Η εξήγηση σέβεται το παιδί ακόμη και όταν η απάντηση είναι όχι.

Όταν η οικογένεια περνά δύσκολες περιόδους

Μια μετακόμιση, ένας χωρισμός, μια απώλεια, ο ερχομός ενός αδελφού ή μια ασθένεια στην οικογένεια: τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι κάτι αλλάζει πολύ πριν τους το πούμε. Όταν δεν ενημερώνονται, γεμίζουν τα κενά με φαντασία, που συχνά είναι πιο τρομακτική από την πραγματικότητα. Η ενημέρωση που ταιριάζει στην ηλικία τους (απλές λέξεις, αληθινές πληροφορίες, χωρίς περιττές λεπτομέρειες) είναι μορφή σεβασμού και συνήθως μειώνει το άγχος.

Ένα χρήσιμο σχήμα για τέτοιες συζητήσεις είναι τα «τρία Α»: Αλήθεια (τι συμβαίνει, σε απλή γλώσσα), Ασφάλεια (τι δεν αλλάζει: ότι θα τα φροντίζουν, ποιος θα τα παίρνει από το σχολείο, ότι δεν φταίνε) και Αποδοχή (τα συναισθήματά τους, όποια κι αν είναι, είναι εντάξει). Αν δεν γνωρίζετε την απάντηση σε κάτι, είναι εντάξει να πείτε «δεν το ξέρω ακόμη, αλλά θα σου πω μόλις μάθω».

Πρακτικές συμβουλές για την καθημερινότητα

• Ρωτήστε τη γνώμη τους για πράγματα που τους αφορούν και μπορούν πραγματικά να επιλέξουν (τι θα φορέσουν, πού θα πάμε το Σαββατοκύριακο, πώς θα διακοσμήσουν το δωμάτιό τους).

• Δώστε χώρο για ερωτήσεις, ακόμη και όταν ακούγονται δύσκολες ή «ακατάλληλες». Ένα «καλή ερώτηση» δείχνει ότι επιτρέπεται να ρωτούν.

• Μιλήστε για τα δικαιώματά τους με απλά λόγια, ώστε να ξέρουν ότι έχουν δικαίωμα να ζητούν βοήθεια, να λένε «όχι» στο ανεπιθύμητο αγγιγμα και να λένε σε κάποιον αν κάτι τους φοβίζει.

• Δείξτε στην πράξη πως ό,τι είπαν έχει αποτέλεσμα. Ένα μικρό «σε άκουσα και το αλλάξαμε» χτίζει εμπιστοσύνη.

• Φροντίστε τον εαυτό σας: ένα παιδί ακούγεται καλύτερα από έναν ενήλικα που έχει χώρο, υπομονή και δύναμη να ακούσει.

Και οι έφηβοι; Το δικαίωμα σε εμπιστευτική στήριξη

Οι έφηβοι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως «μεγάλα παιδιά» ή «μικροί ενήλικες», αλλά ως μια ομάδα με ιδιαίτερες ανάγκες, ευαλωτότητες και δυνατότητες. Το Γενικό Σχόλιο αριθμός 20 αναφέρει ότι η εμπιστευτική συμβουλευτική (χωρίς απαραίτητα τη συναίνεση των γονέων) πρέπει να είναι διαθέσιμη όταν χρειάζεται για την ασφάλεια ή την ευημερία του παιδιού. Πρέπει ο έφηβος να μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις για ευαίσθητα θέματα που τον αφορούν, όπως ο εκφοβισμός, η ψυσική υγεία, η σεξουαλική ή αναπαραγωγική υγεία, χωρίς να είναι προαπαιτούμενη η συγκατάθεση των γονέων. Για τους γονείς αυτό μπορεί να ακούγεται δύσκολο. Στην πράξη, ένας έφηβος που ξέρει ότι μπορεί να μιλήσει σε κάποιον με εμπιστοσύνη είναι συνήθως ένας έφηβος που θα έρθει και στους γονείς του όταν το χρειαστεί.

Μπορούμε να το στηρίξουμε με απλές κινήσεις: να λέμε ξεκάθαρα ότι υπάρχουν άνθρωποι (δάσκαλοι, ψυχολόγοι, γιατροί, συγγενείς) στους οποίους μπορούν να απευθυνθούν, και να μη θεωρούμε προσωπική προσβολή το ότι ο έφηβος θέλει κάποιον χώρο δικό του.

Το δικαίωμα συμμετοχής δεν αφορά μόνο την οικογένεια. Αφορά και το σχολείο (μαθητικά συμβούλια, ελεύθερη έκφραση στην τάξη), τις υπηρεσίες υγείας και τις δημόσιες αποφάσεις που επηρεάζουν τα παιδιά. Η Επιτροπή τονίζει ότι οι οικογένειες όπου τα παιδιά μπορούν να μιλούν και να τα παίρνουν στα σοβαρά είναι πρότυπο για ευρύτερη κοινωνική συμμετοχή.

Η 20ή Νοεμβρίου είναι μια ευκαιρία για μια απλή άσκηση σε κάθε σπίτι: ρωτήστε το παιδί σας, σήμερα, «τι θα ήθελες να ξέρουν οι μεγάλοι;» και ακούστε την απάντηση χωρίς να τη διορθώσετε. Αυτό είναι το δικαίωμα στην πράξη.

Στη Nemesis στηρίζουμε οικογένειες με παιδιά σε δύσκολες περιόδους, και πιστεύουμε ότι κάθε παιδί αξίζει να ακούγεται. Αν θέλετε να σκεφτούμε μαζί πώς θα μιλήσετε σε ένα παιδί για κάτι που σας απασχολεί, είμαστε εδώ.