Καρκίνος του μαστού: πώς να διαχειριστείτε τα συναισθήματά σας μετά τη διάγνωση
Με αφορμή την Παγκόμσια Ημέρα Ψυχικής Υγείας στις 10 Οκτωβρίου.
Η στιγμή που ακούγεται η διάγνωση "καρκίνος του μαστού" είναι μια στιγμή που, κατα βάση, δεν περιγράφεται. Πολλές γυναίκες αναφέρουν ότι χωρίζει τη ζωή σε ένα "πριν" και ένα "μετά". Αναφέρουν αισθήματα μουδιάσματος, ταραχής, φόβου, αβεβαιότητας ή ακόμα και σοκ.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, περίπου 2,4 εκατομμύρια γυναίκες λαμβάνουν αυτή τη διάγνωση κάθε χρόνο παγκοσμίως, ενώ στην Ελλάδα ο αριθμός των νέων περιστατικών ξεπερνά τα 7.000 ετησίως.
Ο καρκίνος του μαστού παραμένει η πιο συχνή μορφή καρκίνου στις γυναίκες, με εκτίμηση ότι περίπου 1 στις 8 γυναίκες θα αντιμετωπίσει τη νόσο κάποια στιγμή στη ζωή της. Πίσω όμως από κάθε αριθμό κρύβεται μια γυναίκα με τους δικούς της φόβους, τις δικές της ερωτήσεις και τη δική της ανάγκη να νιώσει ότι δεν είναι μόνη. Το άρθρο αυτό δεν φιλοδοξεί να δώσει έτοιμες απαντήσεις (κάθε διαδρομή είναι μοναδική), αλλά να προσφέρει ένα χάρτη κατανόησης, βασισμένο σε έρευνες της ψυχοογκολογίας, για το πώς αντιδρά συνήθως ο ψυχισμός μας σε μια τέτοια είδηση και ποιοι τρόποι έχουν αποδειχθεί βοηθητικοί.
Το αρχικό σοκ: μια φυσιολογική αντίδραση σε μια δύσκολη είδηση
Το Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου των ΗΠΑ (National Cancer Institute) περιγράφει την προσαρμογή στη διάγνωση καρκίνου ως μια συνεχή διαδικασία και όχι ως ένα μεμονωμένο γεγονός. Η πρώτη φάση, αυτή της αρχικής διάγνωσης, συνοδεύεται συχνά από έντονο φόβο, ανησυχία και μια αίσθηση κρίσης που μπορεί προσωρινά να δυσκολέψει ακόμα και την επικοινωνία με τους γιατρούς ή την επεξεργασία απλών πληροφοριών. Αν νιώθετε ότι δεν ακούτε όσα σας λέει ο ιατρός σας ή ότι το μυαλό σας “παγώνει”, αυτό δεν σημαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά με εσάς. Είναι μια αναμενόμενη, αμυντική αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε μια πληροφορία που εκλαμβάνει ως απειλή.
Τα στάδια της συναισθηματικής αντίδρασης
Η βιβλιογραφία της ψυχοογκολογίας περιγράφει μια σειρά από συναισθηματικές φάσεις που πολλές ασθενείς βιώνουν, χωρίς αυτές να είναι γραμμικές ή υποχρεωτικές για όλες. Πρόκειται περισσότερο για έναν χάρτη πιθανών σταθμών παρά για μια αυστηρή πορεία που οπωσδήποτε ακολουθείται με τη σειρά.
Η πρώτη αντίδραση είναι συχνά η άρνηση ή η δυσπιστία - "δεν μπορεί να συμβαίνει σε εμένα". Είναι ένας αμυντικός μηχανισμός, που ενεργοποιείται αρχικά υποσυνείδητα απέναντι σε μια δραστική συναισθηματική αλλαγή. Η διάγνωση είναι πολύ στρεσογόνα ή επώδυνη για να γίνει κατευθείαν αποδεκτή. Η άρνηση δίνει στον ψυχισμό τον απαραίτητο χρόνο να απορροφήσει σταδιακά την πληροφορία και να προσαρμοστεί σταδιακά στις νέες δυσάρεστες ή και απειλητικές συνθήκες. Αν όμως παραμείνετε σε άρνηση παρατεταμένο διάστημα στερείτε απ' τον εαυτό σας την έγκαιρή και άρα πιο αποτελεσματική επιλογή μιας θεραπείας.
Ακολουθεί συχνά ο θυμός ή η αδικία - "γιατί σε μένα;". Ίσως ακόμα και οι ενοχές, λόγω της ανάγκης που έχει συχνά ο άνθρωπος να αποδίδει ευθύνες. Μετά είναι και ο φόβος για το άγνωστο (για τη θεραπεία, τις αλλαγές στο σώμα, στην καθημερινότητα της οικογένειας) και σε πολλές περιπτώσεις, μια περίοδος θλίψης ή απογοήτευσης, καθώς η γυναίκα αναγνωρίζει όσα αλλάζουν στη ζωή της.
Η περίοδος της θεραπείας συχνά περιγράφεται από τις ασθενείς ως χειρότερη από τη διάγνωση, καθώς έχει άλλες δυσκολίες. Οι παρενέργειες από τη θεραπεία τις ταλαιπωρεί ή ακόμα και τις περιορίζει στο σπίτι. 40% των ασθενών που υποβάλλονται σε χημειοθεραπείες εκδηλώνουν κάποια αγχώθη διαταραχή ή κατάθλιψη, ενώ το ποσοστό αυτό πέφτει στο 30% όταν πρόκειται για ακτινοθεραπείες. Στις ορμονοθεραπείες επηρεάζεται περισσότερο η σεξουαλική διάθεση, όπου εκεί μπορεί να νιώσει η γυναίκα ότι απειλείται η θηλυκή της φύση.
Η ψυχολογική επιβάρυνση φαίνεται να είναι μεγαλύτερη (σύμφωνα με τις κλινικές μελέτες) όταν η ασθενής έχει παθητικό ρόλο απέναντι στο πλάνο θεραπείας της και δε συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων.
Με τον χρόνο, και συχνά με κατάλληλη στήριξη, οι περισσότερες γυναίκες φτάνουν σε ένα στάδιο ενεργητικής προσαρμογής, όπου αναλαμβάνουν πιο ενεργό ρόλο στη θεραπεία τους και ανακτούν μια αίσθηση ελέγχου. Συχνά ακόμα ο αρχικός φόβος μετατρέπεται σε δύναμη!
Είναι σημαντικό να τονιστεί και πάλι ότι δεν είναι όλες οι γυναίκες που θα περάσουν από όλα αυτά τα στάδια, ούτε με την ίδια σειρά ή ένταση. Κάποιες μπορεί να επιστρέφουν σε προηγούμενα συναισθήματα (για παράδειγμα ο φόβος μπορεί να επανέλθει πριν από μια εξέταση ελέγχου) και αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό.
Εφιστάται, επίσης, η προσοχή στο γεγονός ότι συχνά τα παραπάνω συναισθήματα και η αίσθηση μοναξίας μπορεί να είναι πιο έντονα μετά την ολοκλήρωση των θεραπειών, καθώς τότε η γυναίκα νιώθει ότι μένει μόνη της και χάνει την προστασία των γιατρών ενώ ταυτόχρονα έχει την ησυχία να αναλογιστεί τι άλλαξε στη ζωή της και πως πρέπει να προχωρήσει από κει και πέρα.
Τι δείχνουν τα επιστημονικά δεδομένα
Μελέτη σε 478 γυναίκες με πρόσφατη διάγνωση καρκίνου του μαστού, δημοσιευμένη στο επιστημονικό περιοδικό Cancer (PMC, 2021), κατέγραψε κλινικά σημαντικά συμπτώματα άγχους σε ποσοστό σχεδόν 40% των γυναικών και σημαντικά καταθλιπτικά συμπτώματα σε ποσοστό περίπου 26%, στη φάση πριν από το χειρουργείο. Τα ποσοστά αυτά, αν και φαίνονται υψηλά, στην πραγματικότητα επιβεβαιώνουν κάτι πολύ ανακουφιστικό: αν νιώθετε άγχος ή θλίψη μετά τη διάγνωση, βρίσκεστε ανάμεσα σε εκατοντάδες χιλιάδες γυναίκες που νιώθουν το ίδιο. Δεν είστε ούτε υπερβολικές ούτε μόνες.
Η ίδια έρευνα εντόπισε ότι ορισμένες γυναίκες (όπως όσες βρίσκονται σε χηρεία, όσες είναι μεγαλύτερης ηλικίας ή έχουν χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο) φαίνεται να είναι πιο ευάλωτες στο έντονο άγχος, κάτι που υπογραμμίζει πόσο σημαντικό είναι η ψυχολογική στήριξη να προσαρμόζεται στις ανάγκες της κάθε γυναίκας ξεχωριστά. και όχι να είναι "ένα μέγεθος για όλες".
Πρακτικές στρατηγικές διαχείρισης των συναισθημάτων
Η επιστημονική βιβλιογραφία δεν προτείνει μία «σωστή» συνταγή, αλλά τρεις διαφορετικούς δρόμους που συχνά λειτουργούν καλύτερα όταν συνδυάζονται, ανάλογα με το τι χρειάζεται η κάθε γυναίκα τη δεδομένη στιγμή.
Στρατηγικές εστιασμένες στο πρόβλημα: αφορούν όλα όσα μπορείτε να ελέγξετε μέσα σε μια κατάσταση που νιώθετε εκτός ελέγχου. Το να αναζητήσετε αξιόπιστες πληροφορίες για τη διάγνωση και τη θεραπεία (όχι σε τυχαία αποτελέσματα αναζήτησης, αλλά από τον γιατρό σας ή έγκυρους φορείς) σας δίνει μια αίσθηση εδάφους. Το να κρατάτε ένα μικρό σημειωματάριο με ερωτήσεις πριν από κάθε ιατρικό ραντεβού (ακόμα κι αν μοιάζουν προφανείς) σας βοηθά να μη φεύγετε από το ιατρείο με την αίσθηση ότι ξεχάσατε κάτι σημαντικό. Επιπλέον, η οργάνωση της καθημερινότητας, όπως ένα απλό πρόγραμμα θεραπειών κολλημένο στο ψυγείο ή η συνεννόηση με κάποιον να βοηθάει στο σπίτι τις μέρες που θα είστε πιο κουρασμένες, απελευθερώνει ενέργεια που αλλιώς θα καταναλωνόταν στην ανησυχία.
Στρατηγικές εστιασμένες στο συναίσθημα: αφορούν αυτό που νιώθετε, όχι αυτό που πρέπει να κάνετε. Το να μιλήσετε ανοιχτά για τον φόβο ή τον θυμό σας σε κάποιον που εμπιστεύεστε (σύντροφο, φίλη, ειδικό ψυχικής υγείας) δεν λύνει από μόνο του το πρόβλημα, αλλά αλλάζει το πώς το κουβαλάτε· το συναίσθημα που εκφράζεται ζυγίζει λιγότερο από αυτό που κρατιέται μέσα. Τεχνικές αναπνοής και χαλάρωσης, ακόμα και πέντε λεπτά τη φορά, βοηθούν το νευρικό σύστημα να βγει από την κατάσταση συναγερμού στην οποία μπαίνει μετά από μια τέτοια είδηση. Και το γράψιμο, είτε ως ημερολόγιο είτε απλώς ως σκόρπιες σκέψεις σε ένα τετράδιο, λειτουργεί σαν ένας ασφαλής χώρος όπου δεν χρειάζεται να προστατεύσετε κανέναν άλλον από αυτό που νιώθετε.
Στρατηγικές εστιασμένες στο νόημα: δεν αφορούν την άρνηση της δυσκολίας, αλλά την αναζήτηση αυτού που παραμένει σημαντικό μέσα σε αυτήν. Πολλές γυναίκες περιγράφουν ότι το να κρατήσουν μια μικρή συνήθεια που τους χαροποιεί (ένας περίπατος, ένα βιβλίο, ένα χόμπι, συμμετοχή σε ομάδες, ο χρόνος με τα εγγόνια ή τα κατοικίδια) τις βοηθά να θυμούνται ότι εξακολουθούν να είναι κάτι περισσότερο από τη διάγνωσή τους. Δεν χρειάζεται να βρείτε ένα μεγάλο, βαθύ νόημα στην εμπειρία· αρκεί να μείνετε συνδεδεμένες με τα μικρά πράγματα που σας κάνουν να νιώθετε ο εαυτός σας.
Σε επίπεδο πιο δομημένων παρεμβάσεων, ανασκόπηση 20 τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών (PMC, 2024) έδειξε ότι προσεγγίσεις όπως η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, η θεραπεία βασισμένη στην ενσυνειδητότητα (mindfulness) και η ψυχοεκπαίδευση μειώνουν σταθερά το άγχος, την κατάθλιψη και τον φόβο υποτροπής, βελτιώνοντας παράλληλα την ποιότητα ζωής.
Δεν χρειάζεται να τα καταφέρετε μόνες σας: η αναζήτηση επαγγελματικής ψυχολογικής στήριξης δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά μια τεκμηριωμένη, αποτελεσματική επιλογή.
Η αξία της κοινωνικής στήριξης
Πέρα από την επαγγελματική βοήθεια, η παρουσία ανθρώπων δίπλα σας κάνει μετρήσιμη διαφορά. Έρευνες δείχνουν ότι η αντιληπτή κοινωνική στήριξη (δηλαδή το κατά πόσο μια γυναίκα νιώθει ότι μπορεί να βασιστεί σε άλλους) σχετίζεται με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και κατάθλιψης, καθώς και με καλύτερη αποδοχή της νόσου. Η επαφή με άλλες γυναίκες που έχουν περάσει ή περνούν την ίδια εμπειρία (μέσα από ομάδες στήριξης) φαίνεται να ενισχύει την ποιότητα ζωής και να μειώνει την αίσθηση απομόνωσης, ακριβώς επειδή προσφέρει κάτι που κανένας ειδικός δεν μπορεί μόνος του να δώσει: την επιβεβαίωση ότι το καταλαβαίνει κάποιος γιατί το έχει ζήσει και ο ίδιος.
Η επικοινωνία με το οικογενειακό περιβάλλον
Πολλές γυναίκες αναρωτιούνται πώς να μιλήσουν για τη διάγνωση στους δικούς τους ανθρώπους, ιδιαίτερα σε παιδιά. Η σχετική βιβλιογραφία συμφωνεί σε ένα βασικό σημείο: η ειλικρινής, προσαρμοσμένη στην ηλικία ενημέρωση (χωρίς υπερβολικές λεπτομέρειες αλλά και χωρίς απόκρυψη) βοηθά τα παιδιά να νιώσουν ασφάλεια, ενώ η σιωπή συχνά ενισχύει το άγχος τους, καθώς αντιλαμβάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά χωρίς να ξέρουν τι. Το ίδιο ισχύει και για τη σχέση σας με τον σύντροφο ή τους στενούς φίλους: η ανοιχτή έκφραση του τι χρειάζεστε (πρακτική βοήθεια, χρόνο μόνες σας, ή απλώς κάποιον να ακούσει) διευκολύνει και τις δύο πλευρές, αφού το περιβάλλον σας συχνά δεν ξέρει πώς να σταθεί δίπλα σας και φοβάται μήπως πει ή κάνει κάτι λάθος.
Δεν χρειάζεται να τα αντιμετωπίσετε μόνες σας
Αν διαβάζετε αυτό το άρθρο επειδή εσείς ή κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο μόλις έλαβε τη διάγνωση, θέλουμε να θυμάστε το εξής: όλα όσα νιώθετε (ο φόβος, ο θυμός, η θλίψη, ακόμα και οι στιγμές ελπίδας) έχουν θέση και νόημα. Δεν υπάρχει σωστός ή λάθος τρόπος να αντιδράσει κανείς σε μια τέτοια είδηση, ούτε συγκεκριμένος χρόνος μέσα στον οποίο πρέπει να «τα έχετε βρει με τον εαυτό σας». Η αναζήτηση στήριξης (από ειδικό ψυχικής υγείας, από ανθρώπους που έχουν ζήσει το ίδιο, ή απλώς από κάποιον που θα σας ακούσει χωρίς να βιαστεί να σας παρηγορήσει) δεν είναι ένδειξη αδυναμίας. Είναι μέρος της ίδιας της διαδικασίας θεραπείας.
Στη Nemesis πιστεύουμε ότι κανείς δεν πρέπει να περπατά αυτόν τον δρόμο μόνος. Αν αισθάνεστε ότι χρειάζεστε κάποιον να μιλήσετε, είμαστε εδώ για εσάς.