Ο καρκίνος είναι μια από τις πιο «δύσκολες» ασθένειες, που γίνεται ακόμα «δυσκολότερη» όταν εμφανίζεται σε παιδιά και εφήβους, καθώς αυξάνει και τη ψυχολογική πίεση στις οικογένειες των ασθενών. Το αποτέλεσμα, μεταξύ άλλων, είναι να υπάρχει σε πολλές περιπτώσεις «παραμορφωμένη» εικόνα για τη νόσο. Τι ισχύει, λοιπόν, πραγματικά;

Εμφανίζεται καρκίνος στα παιδιά και τους εφήβους;

Υπάρχει, αλλά πολύ σπανιότερα από τον καρκίνο στην ενήλικη ζωή. Μόλις το 1% των περιπτώσεων καρκίνου στον άνθρωπο αφορά σε παιδιά και εφήβους. Ωστόσο, παρά τη σπανιότητα, ευθύνεται για τους περισσότερους θανάτους από νόσο σε παιδιά μετά τον πρώτο χρόνο της ζωής. Αξίζει να αναφερθεί ότι η κύρια αιτία θανάτου σε αυτές τις ηλικίες είναι τα ατυχήματα. Η πιθανότητα να εμφανίσει καρκίνο ένα παιδί πριν από την ηλικία των 15 χρόνων είναι 0,24% και πριν από την ηλικία των 20 χρόνων 0,35%.

Πώς μπορεί να προληφθεί η νόσος;

Σε αντίθεση με τον καρκίνο στην ενήλικη ζωή, επίσημες οδηγίες και ανιχνευτικός έλεγχος (screening) για τον καρκίνο στα παιδιά και τους εφήβους, δεν υπάρχουν. Ωστόσο συνιστάται η αποφυγή έκθεσης σε ιονίζουσα ακτινοβολία (αξονικές, ακτινογραφίες κ.λπ.) ήδη από την περίοδο της εγκυμοσύνης της μητέρας αλλά και αργότερα. Συμβουλές και οδηγίες αποφυγής έκθεσης στον ήλιο, αποφυγής καπνίσματος και επιλογής ενδεδειγμένης διατροφής και άσκησης, προφυλάσσουν από ανάπτυξη καρκίνου στην ενήλικη ζωή. Στα παιδιά και στους εφήβους η ευαισθητοποίηση και η γνώση του παιδιάτρου, του γενικού ή του αγροτικού γιατρού έχουν ως συνέπεια την έγκαιρη διάγνωση, που αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο για άμεση έναρξη της ενδεδειγμένης αγωγής.

Έχει αυξηθεί η συχνότητα καρκίνου σε παιδιά και εφήβους;

Στις ΗΠΑ έχει διαπιστωθεί γενικά μια αύξηση κατά 0,6%, από το 1975 και μετά, που αφορά σε 4 τύπους καρκίνου, μείωση σε έναν τύπο και ίδια επίπτωση στους υπόλοιπους επτά. Η αύξηση αποδίδεται σε πλέον σύγχρονα διαγνωστικά μέσα και σε παραπομπή σε εξειδικευμένα τμήματα και κλινικές (οπότε και γίνεται καταγραφή περιστατικών).

Ποιος είναι ο ρόλος της κληρονομικότητας;

Σαφής συμμετοχή της κληρονομικότητας, με εξαίρεση το ρετινοβλάστωμα (όγκος του αμφιβληστροειδούς χιτώνα του οφθαλμού), δεν έχει αποδειχθεί. Υπάρχουν, βεβαίως, ορισμένα «σύνδρομα» κληρονομικά, τα οποία προδιαθέτουν στην ανάπτυξη καρκίνου σε παιδιά και εφήβους (π.χ. σύνδρομο Down, νευροϊνωμάτωση τύπου 1). Σαφής συμμετοχή της κληρονομικότητας καταγράφεται σε λιγότερο από 10% των περιπτώσεων καρκίνου στα παιδιά. Αξίζει να σημειωθεί ότι δεν υπάρχουν επιστημονικά τεκμηριωμένες μελέτες που να ενοχοποιούν τους εμβολιασμούς ως πιθανή αιτία και θα πρέπει να ενθαρρύνονται οι γονείς να ακολουθούν τυπικά το προτεινόμενο πρόγραμμα εμβολιασμών.

Ποιες είναι οι πιο συχνές μορφές καρκίνου;

Στα παιδιά συχνότερες μορφές καρκίνου είναι η οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία (26%), οι όγκοι εγκεφάλου (21%), το νευροβλάστωμα (7%) και το μη Hodgkin λέμφωμα (6%). Στους εφήβους αντίστοιχα είναι το λέμφωμα Hodgkin (15%), ο καρκίνος θυρεοειδούς (11%), οι όγκοι εγκεφάλου (10%) και οι όγκοι όρχεος (8%).

Ποια είναι τα συμπτώματα του καρκίνου σε παιδιά και εφήβους;

Tα συμπτώματα δεν είναι ειδικά και παρατηρούνται σε πολλά νοσήματα της παιδικής και εφηβικής ηλικίας. Έχει δημιουργηθεί ένας πρακτικός οδηγός, όπου τα αρχικά γράμματα των λέξεων παραπέμπουν στα συχνότερα συμπτώματα, στην πρόταση «Μαμά Άρχισε Πάλι Να Με Πονάει»:

• Μάζα (όγκος) σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος.

• Αιμορραγία από το δέρμα ή τα ούλα ή τη μύτη κ.λπ.

• Πυρετός που παρατείνεται, δε σχετίζεται με λοίμωξη ή συνδυάζεται με άλλα ύποπτα συμπτώματα.

• Νευρολογικά συμπτώματα (σπασμοί, πρόβλημα στη βάδιση, πρωινοί έμετοι κ.λπ.).

• Μάτια με διόγκωση, στραβισμό, πρόπτωση, μελανιές κ.λπ.

• Πόνος στα οστά, στο κεφάλι ή σε άλλο σημείο του σώματος.

Πώς αντιμετωπίζεται η νόσος;

Στα παιδιά και στους εφήβους οι περισσότερες μορφές καρκίνου απαντούν στην ενδεδειγμένη θεραπεία. Συνδυασμός χημειοθεραπείας και χειρουργικής παρέμβασης με ή χωρίς ακτινοθεραπεία επιλέγεται με βάση καλά δομημένα θεραπευτικά πρωτόκολλα σε οργανωμένες ειδικές κλινικές υπό την εποπτεία εξειδικευμένης ιατρονοσηλευτικής ομάδας και σε συνεργασία με ψυχολογική υποστήριξη που απευθύνεται τόσο στον πάσχοντα όσο και στην οικογένειά του (γονείς, αδέλφια κ.λπ.).

Ποια είναι τα αποτελέσματα της θεραπείας;

Η πρόγνωση στα παιδιά και τους εφήβους που νόσησαν από καρκίνο είναι καλή. Τέσσερα στα πέντε παιδιά ή εφήβους που νοσούν θεραπεύονται.Σχετικά πρόσφατα, στις ΗΠΑ κατεγράφησαν 379.000 ιαθέντες από καρκίνο παιδικής και εφηβικής ηλικίας, έτσι ώστε 1/530 νέους ενήλικες ηλικίας 20-39 χρόνων να είναι νικητής στη μάχη του καρκίνου από τον οποίο νόσησε ως παιδί ή έφηβος.

Ο καρκίνος αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία.

Η νέα έκθεση Global Cancer Statistics 2026, που βασίζεται στα στοιχεία της βάσης GLOBOCAN για 186 χώρες, καταγράφει μια ανησυχητική εικόνα, αλλά παράλληλα αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο της πρόληψης και της έγκαιρης διάγνωσης.

Επιδημιολογικά στοιχεία

-          Ο καρκίνος είναι η αιτία για σχεδόν δέκα εκατομμύρια θανάτους ετησίως, στατιστικά που τον αναδεικνύουν σε κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως

-          το 2024 καταγράφηκαν περίπου 21 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις καρκίνου και 9,8 εκατομμύρια θάνατοι παγκοσμίως. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, σχεδόν ένας στους πέντε ανθρώπους θα εμφανίσει κάποια μορφή καρκίνου κατά τη διάρκεια της ζωής του.

-          Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τα νέα περιστατικά θα φτάσουν τα 34 εκατομμύρια έως το 2050, παρουσιάζοντας αύξηση κατά 67% σε σχέση με το 2024. Η πρόβλεψη βασίζεται κυρίως στη γήρανση και στην αύξηση του παγκόσμιου πληθυσμού.

-          Αναφέρεται ότι σύμφωνα με την έκθεση «Global Cancer Statistics, 2026», περίπου 21 εκατομμύρια άνθρωποι διαγνώστηκαν με καρκίνο σε ολόκληρο τον κόσμο το 2024, ενώ 9,8 εκατομμύρια έχασαν τη ζωή τους από τη νόσο.

-          Οι ερευνητές εκτιμούν ότι σχεδόν ένας στους πέντε ανθρώπους θα εμφανίσει κάποια μορφή καρκίνου κατά τη διάρκεια της ζωής του.

-          Παράλληλα, περίπου ένας στους εννέα άνδρες και μία στις δεκατρείς γυναίκες αναμένεται να πεθάνουν από καρκίνο.

Ωστόσο, η πραγματική επιβάρυνση μπορεί να αποδειχθεί ακόμη μεγαλύτερη, εάν δεν περιοριστούν γνωστοί παράγοντες κινδύνου, όπως το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ, η παχυσαρκία, η καθιστική ζωή και ορισμένες λοιμώξεις που συνδέονται με την εμφάνιση καρκίνου.

Οι ειδικοί τονίζουν ότι σχεδόν οι μισοί θάνατοι από καρκίνο σχετίζονται με παράγοντες που μπορούν να τροποποιηθούν, ενώ σημαντικό ποσοστό θα μπορούσε να αποφευχθεί χάρη στην έγκαιρη διάγνωση και στις σύγχρονες θεραπείες.

Οι μορφές καρκίνου που εμφανίζονται συχνότερα

Ο καρκίνος του πνεύμονα εξακολουθεί να βρίσκεται στην πρώτη θέση παγκοσμίως, τόσο ως προς τα νέα περιστατικά όσο και ως προς τους θανάτους. Το 2024 καταγράφηκαν περίπου 2,6 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις και σχεδόν 1,9 εκατομμύρια θάνατοι, με το κάπνισμα να παραμένει ο σημαντικότερος παράγοντας κινδύνου.

Στη δεύτερη θέση βρίσκεται ο καρκίνος του μαστού, με περίπου 2,4 εκατομμύρια νέα περιστατικά και 694.000 θανάτους. Παραμένει η συχνότερη μορφή καρκίνου στις γυναίκες και μία από τις κυριότερες αιτίες θανάτου στον γυναικείο πληθυσμό.

Ακολουθεί ο καρκίνος του παχέος εντέρου, με περισσότερα από δύο εκατομμύρια νέα περιστατικά και περίπου 918.000 θανάτους. Υψηλή θνησιμότητα καταγράφουν επίσης ο καρκίνος του ήπατος, του στομάχου και του παγκρέατος, ο οποίος, αν και δεν συγκαταλέγεται στους συχνότερους, παραμένει από τους πιο θανατηφόρους.

Η πρόληψη παραμένει το ισχυρότερο όπλο

Όπως υπογραμμίζουν οι ειδικοί, κάθε χώρα χρειάζεται μια στρατηγική προσαρμοσμένη στις ανάγκες του πληθυσμού της. Κοινός παρονομαστής, όμως, παραμένει η πρόληψη.

-       Η διακοπή του καπνίσματος

-       ο περιορισμός του αλκοόλ

-       η διατήρηση φυσιολογικού σωματικού βάρους

-       η τακτική σωματική άσκηση

-       η υγιεινή διατροφή

-       η συμμετοχή στα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου μπορούν να μειώσουν σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας, ο οποίος μπορεί σε μεγάλο βαθμό να προληφθεί μέσω του εμβολιασμού κατά του HPV και του τακτικού προληπτικού ελέγχου.

• Δεύτερη γνώμη. Η διασφάλιση των ευρημάτων και από κάποιον άλλο θεράποντα ιατρό, είναι εξίσου σημαντική ως προς την εξασφάλιση πολύτιμου χρόνου.  

Εξελίξεις στη θεραπεία

Υπάρχουν κάποια καλά νέα, καθώς η πρόοδος της ιατρικής τεχνολογίας και επιστήμης ανοίγει το δρόμο για την ανάδειξη νέων θεραπευτικών επιλογών με καλύτερα ογκολογικά αποτελέσματα, μικρότερη επιβάρυνση των ασθενών και εν τέλει μεγαλύτερο προσδόκιμο και καλύτερη ποιότητας ζωής.

Πριν από 20 χρόνια, σχεδόν το 100% των ασθενών που διαγιγνώσκονταν με καρκίνο, λάμβαναν μόνον κυτταροστατική χημειοθεραπεία, καθοδηγούμενη αποκλειστικά από την προέλευση του όγκου, ενώ είχαν να αντιμετωπίσουν τις σοβαρές παρενέργειες και τα ενίοτε αβέβαια αποτελέσματα αυτού του θεραπευτικού μοντέλου.

Τις τελευταίες δυο δεκαετίες έχουν υπάρξει σημαντικές εξελίξεις στην έρευνα για τη θεραπεία του καρκίνου.

Η φαρμακευτική αγωγή έχει εμπλουτιστεί με δύο νέα όπλα, την ανοσοθεραπεία και τη στοχευμένη θεραπεία που έρχονται να συμπληρώσουν ή και να αντικαταστήσουν την κλασική χημειοθεραπεία.

Σήμερα, πάνω από το 50% των ασθενών μας θεραπεύονται με βάση ανοσολογικούς βιοδείκτες και μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου, ανεξάρτητα από την προέλευσή τους, και έχουμε εξαιρετικά αποτελέσματα.

Ανοσοθεραπεία

Η ανοσοθεραπεία είναι μια θεραπευτική προσέγγιση που χρησιμοποιεί το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα ενός ασθενούς για την καταπολέμηση του καρκίνου. Αυτό μπορεί να γίνει με δύο τρόπους:

• Διεγείροντας ή ενισχύοντας τις φυσικές άμυνες του ανοσοποιητικού συστήματος, ώστε να εντοπίζει και να καταστρέφει τα καρκινικά κύτταρα.

• Παρασκευάζοντας ουσίες σε ένα εργαστήριο που προσομοιώνουν συστατικά του ανοσοποιητικού συστήματος που είναι υπεύθυνα για τον εντοπισμό και την καταστροφή των καρκινικών κυττάρων.

Τις τελευταίες δεκαετίες, η ανοσοθεραπεία έχει καταστεί σημαντικό τμήμα του πλάνου αντιμετώπισης ορισμένων τύπων καρκίνου, όπως το μελάνωμα, και μπορεί να εφαρμοστεί αυτόνομα ή σε συνδυασμό με άλλους τύπους θεραπείας.

Στοχευμένη θεραπεία

Η συμβατική χημειοθεραπεία λειτουργεί καταστρέφοντας όλα τα κύτταρα που πολλαπλασιάζονται γρήγορα, τόσο τα υγιή, όσο και τα καρκινικά. Αντίθετα, η στοχευμένη θεραπεία χρησιμοποιεί φάρμακα που έχουν σχεδιαστεί για να «στοχεύουν» τα καρκινικά κύτταρα, χωρίς να επηρεάζουν τα υγιή κύτταρα του οργανισμού.

Αυτό επιτυγχάνεται σε κυτταρικό επίπεδο. Τα καρκινικά κύτταρα χρειάζονται συγκεκριμένα μόρια, συχνά με τη μορφή πρωτεϊνών, για να επιβιώσουν, να πολλαπλασιαστούν και να εξαπλωθούν. Αυτά τα μόρια παράγονται, συνήθως, από τα γονίδια που προκαλούν καρκίνο, καθώς και από τα ίδια τα κύτταρα.

Η στοχευμένη θεραπεία έχει σχεδιαστεί για να παρεμβαίνει σε αυτά τα μόρια εμποδίζοντάς τη λειτουργία τους, με αποτέλεσμα να επιβραδύνεται ή και να σταματά η εξάπλωση του καρκίνου.

Συμπερασματικά, μπορεί τα τελευταία χρόνια αλλά και στο μέλλον η νόσηση από καρκίνο να (έχει) αυξηθεί, αλλά οι εξελιγμένες θεραπείες, η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση, αποτελούν σημαντικά όπλα για τη θεραπεία και για μία ποιοτική ζωή.

Τι μπορεί πραγματικά να κάνει ένας άνθρωπος για να μειώσει τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου;

Η απάντηση είναι ταυτόχρονα ενθαρρυντική και απογοητευτική.

• Ενθαρρυντική, γιατί γνωρίζουμε περισσότερα από ποτέ για τους παράγοντες που επηρεάζουν τον κίνδυνο.

• Απογοητευτική, γιατί σχεδόν τίποτα από αυτά δεν είναι καινούργιο.

Δεν πρόκειται για κάποιο μυστικό μόριο, δεν πρόκειται για μια ενδοφλέβια θεραπεία, ούτε για ένα ακριβό συμπλήρωμα. Η μεγαλύτερη πρόοδος στην πρόληψη εξακολουθεί να βασίζεται σε πράγματα που όλοι γνωρίζουμε, αλλά λίγοι εφαρμόζουμε με συνέπεια.

Και ίσως αυτό να είναι το μεγαλύτερο παράδοξο της σύγχρονης ιατρικής. Δεν μας λείπουν τόσο οι γνώσεις. Μας λείπει η εφαρμογή τους.

Σήμερα θα δούμε τι υποστηρίζεται από τα καλύτερα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Όχι με τη λογική «πάρτε αυτά για να ζήσετε 100 χρόνια», αλλά με έναν πιο ειλικρινή στόχο: να αυξήσουμε τις πιθανότητες να φτάσουμε σε μεγαλύτερη ηλικία με όσο το δυνατόν περισσότερη υγεία και λειτουργικότητα.

10 συνήθειες με την ισχυρότερη επιστημονική τεκμηρίωση

Η καθημερινή κίνηση φαίνεται να είναι εξίσου σημαντική με την οργανωμένη άσκηση. Το περπάτημα, οι σκάλες, οι δουλειές του σπιτιού, η ορθοστασία και κάθε μορφή φυσικής δραστηριότητας μειώνουν τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου, ανεξάρτητα από τις ώρες που περνάμε στο γυμναστήριο.

Η μυϊκή δύναμη είναι ένας από τους ισχυρότερους προγνωστικούς δείκτες επιβίωσης. Μετά την ηλικία των 30 ετών αρχίζουμε φυσιολογικά να χάνουμε μυϊκή μάζα. Η προπόνηση αντιστάσεων (βάρη, λάστιχα) δεν βελτιώνει μόνο τη δύναμη αλλά μειώνει τον κίνδυνο πτώσεων και λειτουργικής έκπτωσης.

Οι άνθρωποι που καταναλώνουν κυρίως σπιτικό φαγητό τείνουν να προσλαμβάνουν λιγότερα υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και έχουν σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο.

Δεν έχει σημασία μόνο τι τρώμε αλλά και πώς το μαγειρεύουμε. Οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες (π.χ. τηγάνισμα, κάρβουνα) παράγουν τελικά προϊόντα, τα οποία σχετίζονται με χρόνια φλεγμονη. Το βράσιμο, το μαγείρεμα στον ατμό και οι χαμηλές θερμοκρασίες αποτελούν συχνά πολύ καλύτερες επιλογές.

Η έκθεση στο φυσικό φως το πρωί, τα σταθερά γεύματα και ένα σχετικά σταθερό ωράριο ύπνου βοηθούν στη συγχρονισμένη λειτουργία του κιρκάδιου ρυθμού, με ευεργετικές επιδράσεις στον μεταβολισμό και στην καρδιαγγειακή υγεία.

Ο επαρκής και ποιοτικός ύπνος συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο. Ο ύπνος δεν είναι πολυτέλεια, είναι βασική βιολογική ανάγκη.

Η σωστή ενυδάτωση δεν αφορά μόνο τη δίψα. Επηρεάζει άμεσα τη νεφρική λειτουργία, τη ρύθμιση της θερμοκρασίας, τη γνωστική λειτουργία και πιθανώς τη βιολογική γήρανση των κυττάρων μας.

Δεν μπορούμε να εξαλείψουμε το στρες από τη ζωή μας. Μπορούμε όμως να μειώσουμε το χρόνιο, ανεξέλεγκτο στρες που συντηρεί τη φλεγμονή στο σώμα και αυξάνει τον κίνδυνο πολλών χρόνιων νοσημάτων.

Η μοναξιά αποτελεί ανεξάρτητο, αποδεδειγμένο παράγοντα κινδύνου για πρόωρη θνησιμότητα. Οι ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί προστατεύουν την ψυχική αλλά και τη σωματική υγεία περισσότερο απ’ όσο συνήθως αντιλαμβανόμαστε.

Η τακτική επαφή με τη φύση συνδέεται με χαμηλότερα επίπεδα κορτιζόλης, καλύτερη ψυχική υγεία και αυξημένη σωματική δραστηριότητα. Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και η σύγχρονη έρευνα επιβεβαιώνει κάτι που οι περισσότεροι διαισθανόμασταν ήδη.

Ίσως το σημαντικότερο στοιχείο αυτής της λίστας να μην είναι βιολογικό.

Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και περισσότερες μελέτες δείχνουν ότι οι άνθρωποι που αισθάνονται πως η ζωή τους έχει νόημα, πως έχουν έναν σκοπό, έναν λόγο να ξυπνούν κάθε πρωί, ζουν περισσότερο και κυρίως γερνούν καλύτερα.

Ο σκοπός δεν χρειάζεται να είναι κάτι σπουδαίο ή ηρωικό. Μπορεί να είναι η οικογένεια, η δουλειά, η δημιουργία, ο εθελοντισμός, ένα χόμπι, μια κορυφή που θέλεις να ανέβεις ή απλώς η χαρά να είσαι χρήσιμος στους ανθρώπους γύρω σου.

Ίσως το σημαντικότερο συμπέρασμα να είναι ότι η μακροζωία δεν χτίζεται με μία μεγάλη, ηρωική απόφαση. Χτίζεται από μικρές, καθημερινές επιλογές που επαναλαμβάνονται για χρόνια.

Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που οι συμβουλές αυτές δεν γίνονται ποτέ viral στα social media. Δεν υπόσχονται θαύματα. Υπόσχονται όμως κάτι πολύ πιο πολύτιμο: περισσότερες πιθανότητες να παραμείνουμε υγιείς όσο μεγαλώνουμε.

Ξέρουμε πως υπάρχουν περιπτώσεις ασθενών που ενώ ακολουθούσαν έναν αντίστοιχο τρόπο ζωής, τελικά νόσησαν. Αυτό όμως που πρέπει να θυμόμαστε είναι ότι η πρόληψη σώζει ζωές!