Nemesis Cancel Cancer — Κέντρο Ολιστικής Υποστήριξης Ασθενών με Καρκίνο στη Θεσσαλονίκη

Για τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών (25 Νοεμβρίου): τι δείχνουν τα πιο πρόσφατα στοιχεία του ΠΟΥ και πώς μπορούμε να σταθούμε δίπλα σε μια γυναίκα που ζει με φόβο.

Η βία κατά των γυναικών συχνά αναφέρεται σαν μακρινό φαινόμενο ή σαν κάτι που «συμβαίνει σε άλλους». Τα στοιχεία λένε το αντίθετο: συμβαίνει σε όλες τις χώρες, σε όλες τις κοινωνικές τάξεις, και η συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων γίνεται μέσα στις στενές σχέσεις και όχι από αγνώστους. Στις 25 Νοεμβρίου, τη Διεθνή Ημέρα για την Εξάλειψη της Βίας κατά των Γυναικών, κοιτάμε τα δεδομένα με σεβασμό και με πρακτικό προσανατολισμό.

Τα πιο πρόσφατα στοιχεία

Τον Νοέμβριο του 2025 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και εταίροι των Ηνωμένων Εθνών δημοσίευσαν νέες εκτιμήσεις. Σύμφωνα με αυτές, περίπου 840 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως, σχεδόν μία στις τρεις, έχουν βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία από σύντροφο ή σεξουαλική βία από κάποιον εκτός της σχέσης στη ζωή τους. Μόνο τους τελευταίους δώδεκα μήνες, 316 εκατομμύρια γυναίκες (11% των γυναικών άνω των 15 ετών) υπέστησαν σωματική ή σεξουαλική βία από σύντροφο.

Το πιο ανησυχητικό είναι η αργή πρόοδος: η βία από σύντροφο έχει μειωθεί μόλις 0,2% τον χρόνο τις δύο τελευταίες δεκαετίες, και το ποσοστό σχεδόν δεν έχει αλλάξει από το 2000. Για πρώτη φορά η έκθεση περιλαμβάνει και εκτιμήσεις για τη σεξουαλική βία από μη συντρόφους (263 εκατομμύρια γυναίκες από την ηλικία των 15), που οι ειδικοί θεωρούν ότι υποκαταγράφεται σημαντικά.

Τι κάνει η βία στην ψυχική υγεία

Οι συνέπειες δεν είναι μόνο σωματικές. Μια συστηματική ανασκόπηση 11 διαχρονικών μελετών με 118.544 γυναίκες, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Brain and Behavior το 2025, εξέτασε τη σχέση της βίας από σύντροφο με τη μεταγενέστερη κατάθλιψη. Οι γυναίκες που υπέστησαν τέτοια βία είχαν περίπου διπλάσιες πιθανότητες να εμφανίσουν κατάθλιψη (αναλογία πιθανοτήτων 1,92), αν και τα αποτελέσματα των μελετών διέφεραν πολύ μεταξύ τους, εν μέρει επειδή ο ορισμός της βίας δεν ήταν ο ίδιος παντού. Οι συγγραφείς καταλήγουν ότι η βία είναι πιθανόν ένας από τους παράγοντες που συμβάλλουν στην κατάθλιψη, και ότι οι γυναίκες που τη βιώνουν χρειάζονται έλεγχο και υποστήριξη για την ψυχική τους υγεία.

Στην πράξη, οι γυναίκες που ζουν με φόβο ή έλεγχο αναφέρουν συχνά χρόνιο άγχος, διαταραχές ύπνου, αίσθημα ντροπής και ενοχής, χαμηλή αυτοεκτίμηση και απομόνωση από φίλους και οικογένεια. Η ψυχολογική βία (απειλές, εξευτελισμός, έλεγχος κινήσεων και επαφών) είναι εξίσου πραγματική με τη σωματική, ακόμη κι αν δεν αφήνει σημάδια.

Όταν υπάρχει και σοβαρή ασθένεια

Η ασθένεια μπορεί να κάνει μια γυναίκα πιο εξαρτημένη από τον περίγυρό της, για μεταφορά, φροντίδα ή χρήματα, και αυτό μπορεί να τη δυσκολεύει να φύγει ή να ζητήσει βοήθεια. Η έρευνα στον τομέα αυτό είναι ακόμη περιορισμένη. Μια ποιοτική μελέτη στο BMC Cancer (2025) με 11 γυναίκες με καρκίνο του μαστού στο Ιράν περιέγραψε εμπειρίες ψυχολογικής, σωματικής, σεξουαλικής και οικονομικής βίας, όπως η άρνηση κάλυψης των εξόδων θεραπείας, και συνέστησε οι επαγγελματίες υγείας να ρωτούν τις ασθενείς για το θέμα. Πρόκειται για μικρή μελέτη σε διαφορετικό πολιτισμικό πλαίσιο, δεν μπορεί να γενικευτεί, όμως δείχνει πού χρειάζεται προσοχή: η ασθένεια δεν «προστατεύει» από τη βία και μπορεί να την κάνει πιο δύσκολη στην αναγνώριση.

Πώς αναγνωρίζουμε τα σημάδια

Δεν χρειάζεται να υπάρχουν μελανιές. Προειδοποιητικά σημάδια μπορεί να είναι:

• Ο σύντροφος ελέγχει το τηλέφωνο, τα χρήματα, τα ραντεβού ή τις γνωριμίες και επιμένει να είναι παρών σε κάθε επίσκεψη.

• Συχνές απειλές, ταπεινώσεις ή «τιμωρία» με σιωπή και απομόνωση.

• Η γυναίκα φοβάται να του πει κάτι, ζητά συνεχώς συγγνώμη ή δικαιολογεί συμπεριφορές που την πληγώνουν.

• Αναβολή θεραπειών ή ραντεβού, με πρόφαση κάτι «πιο επείγον».

• Αλλαγές στη διάθεση και στη συμπεριφορά: απομάκρυνση, σιωπή, αδικαιολόγητες απουσίες.

Πώς στηρίζουμε μια γυναίκα που ζει βία

• Ακούστε χωρίς να κρίνετε και χωρίς να πιέζετε. Το «σε πιστεύω και δεν φταις εσύ» είναι από τα πιο σημαντικά πράγματα που μπορείτε να πείτε.

• Μην ζητάτε εξηγήσεις του τύπου «γιατί δεν τον αφήνεις;». Η φυγή είναι συχνά η πιο επικίνδυνη στιγμή και απαιτεί σχέδιο ασφαλείας.

• Προτείνετε επαφή με εξειδικευμένες υπηρεσίες και μείνετε διαθέσιμοι. Αν υπάρχει άμεσος κίνδυνος, καλέστε το 112.

• Σεβαστείτε τον ρυθμό της: οι αποφάσεις είναι δικές της, και η εμπιστοσύνη χτίζεται με υπομονή.

Στην Ελλάδα λειτουργεί η Εθνική Γραμμή SOS 15900 για τη βία κατά των γυναικών και την ενδοοικογενειακή βία. Η γραμμή είναι δωρεάν και εμπιστευτική, και υπάρχουν και κέντρα συμβουλευτικής και δομές φιλοξενίας. Σε επείγουσα ανάγκη, το 112 είναι πάντα διαθέσιμο.

Το σχέδιο ασφαλείας: μικρές προετοιμασίες που μετρούν

Για μια γυναίκα που σκέφτεται να φύγει ή να ζητήσει βοήθεια, ένα σχέδιο ασφαλείας, φτιαγμένο με την καθοδήγηση ειδικού, μπορεί να σώσει ζωές. Τα βασικά στοιχεία που συχνά περιλαμβάνονται είναι η επιλογή ενός ασφαλούς ανθρώπου που γνωρίζει την κατάσταση, η φύλαξη σε ασφαλές μέρος ταυτότητας, εγγράφων, φαρμάκων και των απαραίτητων χρημάτων, η καταγραφή περιστατικών (ημερομηνίες, μαρτυρίες, φωτογραφίες ή ιατρικές βεβαιώσεις) και ένας προκαθορισμένος τρόπος να ζητηθεί βοήθεια όταν υπάρχει κίνδυνος.

Επειδή κάθε περίπτωση είναι διαφορετική και η στιγμή της αποχώρησης μπορεί να είναι επικίνδυνη, το καλύτερο είναι να μιλήσει κανείς πρώτα με τη Γραμμή SOS 15900 ή με ένα κέντρο συμβουλευτικής, ώστε το σχέδιο να προσαρμοστεί στις δικές του συνθήκες. Αν είστε φίλος, συγγενής ή επαγγελματίας υγείας, μπορείτε να προσφέρετε ό,τι έχει περισσότερη αξία: χρόνο, πιστότητα στο μυστικό και σταθερή παρουσία, χωρίς να παίρνετε αποφάσεις στη θέση της γυναίκας.

Το μήνυμα της ημέρας

Η βία δεν είναι «οικογενειακή υπόθεση» ούτε ντροπή του θύματος. Είναι ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δημόσιας υγείας, και η πρόληψη ξεκινά από τη σχέση που έχουμε με τα παιδιά μας, από τα όρια που διδάσκουμε και από το πώς αντιδρούμε όταν ακούμε μια ιστορία φόβου.

Στη Nemesis στεκόμαστε με σεβασμό δίπλα σε κάθε άνθρωπο και πιστεύουμε ότι καμία γυναίκα δεν πρέπει να περπατά μόνη τον δρόμο της ασφάλειας και της φροντίδας.

Για την Εθνική Ημέρα Κατάθλιψης (21 Νοεμβρίου): τι είναι φυσιολογικό να νιώθουμε όταν περνάμε μια δύσκολη περίοδο υγείας, πότε χρειάζεται να αναζητήσουμε βοήθεια και τι λένε οι κατευθυντήριες οδηγίες.

«Είναι φυσικό να στεναχωριέμαι, αφού έχω αυτό που έχω». Πολλοί άνθρωποι που περνούν μια σοβαρή ασθένεια το λένε, και έχουν δίκιο: η θλίψη είναι ανθρώπινη και αναμενόμενη μπροστά σε απώλειες, φόβο και αλλαγές. Υπάρχει όμως μια λεπτή γραμμή, που δεν είναι πάντα εύκολο να τη διακρίνει κανείς μόνος του, ανάμεσα στη θλίψη που ανήκει στην εμπειρία και στην κατάθλιψη, μια κατάσταση που χρήζει αντιμετώπισης.

Με αφορμή την Εθνική Ημέρα Κατάθλιψης, εξηγούμε με απλά λόγια πώς διαφέρουν, τι δείχνουν οι μελέτες για ανθρώπους που περνούν θεραπεία για καρκίνο ή χρόνια νοσήματα και πότε είναι η ώρα να ζητήσετε βοήθεια.

Πόσο συχνή είναι, και τι δεν είναι

Μια από τις πιο γνωστές ανασκοπήσεις, του Alex Mitchell και των συνεργατών του, δημοσιεύθηκε στο The Lancet Oncology το 2011. Συγκέντρωσε 94 μελέτες με πάνω από 14.000 ασθενείς και κατέληξε ότι η κατάθλιψη εμφανίζεται περίπου σε έναν στους έξι ανθρώπους με καρκίνο, ποσοστό παρόμοιο με αυτό που παρατηρείται στην πρωτοβάθμια φροντίδα, ενώ αν συνυπολογιστούν όλες οι διαταραχές της διάθεσης, το ποσοστό ανεβαίνει περίπου στο ένα τρίτο. Οι ερευνητές τόνισαν ότι η κατάθλιψη είναι λιγότερο συχνή από όσο πιστεύαμε και δεν είναι αναπόφευκτη συνέπεια του καρκίνου, και ότι οι γιατροί πρέπει να αναζητούν και το άγχος, τις διαταραχές προσαρμογής και άλλες μορφές έντονης δυσφορίας, όχι μόνο την κατάθλιψη.

Με απλά λόγια, το μεγαλύτερο μέρος των ανθρώπων δεν θα εμφανίσει κατάθλιψη. Αλλά ένας σημαντικός αριθμός θα την εμφανίσει, και αυτοί οι άνθρωποι δεν πρέπει να μένουν μόνοι ούτε να πιστεύουν ότι «έτσι είναι το φυσιολογικό» και «δεν μπορεί να γίνει τίποτα».

Θλίψη και κατάθλιψη: μερικά χρήσιμα κριτήρια

Δεν υπάρχει μία γραμμή που να τις ξεχωρίζει καθαρά. Οι ειδικοί ψυχικής υγείας, όμως, εξετάζουν μερικά βασικά στοιχεία:

• Διάρκεια και συνέχεια: η θλίψη έρχεται και φεύγει, με ανάσες και στιγμές χαράς ενδιάμεσα. Στην κατάθλιψη η πεσμένη διάθεση ή η απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης διαρκεί περισσότερες ημέρες, για τουλάχιστον δύο εβδομάδες.

• Έκταση: στη θλίψη υπάρχει ακόμη δυνατότητα να απολαμβάνετε πράγματα. Η κατάθλιψη μοιάζει με πέπλο αδιαφορίας που καλύπτει σχεδόν τα πάντα, ακόμη και όσα αγαπούσατε.

• Σκέψεις για τον εαυτό: στην κατάθλιψη εμφανίζονται συχνά έντονη ενοχή, αίσθημα ματαιότητας και ανικανότητας, και κάποιες φορές σκέψεις ότι «δεν αξίζει να ζω».

• Λειτουργικότητα: αν η διάθεση σάς εμποδίζει σταθερά να φροντίζετε τον εαυτό σας, να επικοινωνείτε ή να παίρνετε αποφάσεις για τη θεραπεία σας, αξίζει να ζητήσετε βοήθεια.

• Σωματικά συμπτώματα: διαταραχές ύπνου, όρεξης, ενέργειας και συγκέντρωσης. Εδώ χρειάζεται προσοχή, γιατί η κόπωση, η απώλεια όρεξης και ο κακός ύπνος μπορεί να οφείλονται και στη θεραπεία ή στη νόσο. Γι’ αυτό μετράει περισσότερο το πώς νιώθετε μέσα σας (διάθεση, ελπίδα, ενδιαφέρον) παρά μόνο τα σωματικά στοιχεία.

Αν υπάρχουν σκέψεις θανάτου ή αυτοτραυματισμού, μην περιμένετε. Μιλήστε άμεσα με κάποιον που εμπιστεύεστε και με τον γιατρό σας, με εμάς ώστε να σας καθοδηγήσουμε ή επικοινωνήστε με τη Γραμμή Παρέμβασης για την Αυτοκτονία (1018) ή με το 112. Δεν είστε μόνοι, και υπάρχει βοήθεια.

Τι λένε οι οδηγίες για τη φροντίδα

Το 2023 η Αμερικανική Εταιρεία Κλινικής Ογκολογίας (ASCO) ενημέρωσε τις κατευθυντήριες οδηγίες της για το άγχος και την κατάθλιψη σε ενήλικες που έχουν περάσει καρκίνο, με βάση 61 μελέτες που δημοσιεύθηκαν από το 2013 έως το 2021. Οι βασικές ιδέες είναι οι εξής:

• Οι άνθρωποι με καρκίνο, και οι φροντιστές τους, πρέπει να ενημερώνονται για τις διαθέσιμες πηγές στήριξης.

• Η φροντίδα γίνεται κλιμακωτά: επιλέγεται η πιο αποτελεσματική παρέμβαση που απαιτεί τα λιγότερα μέσα, ανάλογα με τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων.

• Για την ήπια κατάθλιψη, οι οδηγίες NICE αναφέρουν ως πρώτες επιλογές τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία, ατομικά ή ομαδικά, και την ενσυνειδητότητα (mindfulness) σε ομάδα. Για το γενικευμένο άγχος, προτείνονται στα πρώτα στάδια παρεμβάσεις με βάση τη γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (αυτοβοήθεια, ψυχοεκπαιδευτικές ομάδες), και, όταν το άγχος επηρεάζει σημαντικά τη λειτουργικότητα, ατομική γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία ή εφαρμοσμένη χαλάρωση.

• Η συστημική ψυχοθεραπεία δίνει έμφαση στο πλαίσιο των σχέσεων του ανθρώπου και όχι μόνο στο ίδιο το άτομο. Η νόσος επηρεάζει ολόκληρη την οικογένεια και τους στενούς ανθρώπους, και η στήριξη μέσα από αυτούς μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση του άγχους και της μελαγχολίας. Η θεραπεία μπορεί να γίνει ατομικά, σε ζεύγη, με την οικογένεια ή σε ομάδα, ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε ανθρώπου.

• Φαρμακευτική αγωγή μπορεί να προταθεί σε όσους νιώθουν να τη χρειάζονται, δεν έχουν πρόσβαση σε ψυχολογικές προσεγγίσεις, ή δεν δείχνουν να βελτιώνονται με αυτές.

• Η ανταπόκριση πρέπει να αξιολογείται τακτικά και, αν δεν υπάρχει βελτίωση σε περίπου οκτώ εβδομάδες, το πλάνο να αναπροσαρμόζεται. Οι αποφάσεις λαμβάνονται από κοινού με τον ίδιο τον άνθρωπο.

Μικρά βήματα που βοηθούν

Η θεραπεία της κατάθλιψης είναι δουλειά ειδικών, αλλά υπάρχουν πράγματα που μπορείτε να κάνετε εσείς και βοηθούν:

▪ Κρατήστε μια μικρή καθημερινή ρουτίνα (ώρες ύπνου, έκθεση στο ηλιακό φως, μια έξοδος).

▪ Επιλέξτε μία δραστηριότητα την εβδομάδα που σας έδινε χαρά, ακόμη και αν δεν έχετε διάθεση: στην κατάθλιψη η διάθεση συχνά έπεται της δράσης.

▪ Μιλήστε σε έναν άνθρωπο που σας ακούει χωρίς να σας διορθώνει.

▪ Δώστε στον εαυτό σας την άδεια να μην είναι «δυνατός» όλη την ώρα.

Εσείς που στηρίζετε κάποιον:

▪ Αντί για «κάνε κουράγιο» ή «σκέψου θετικά», δοκιμάστε «βλέπω ότι περνάς δύσκολα, είμαι εδώ».

▪ Προσφέρετε πρακτικά πράγματα (συνοδεία σε ραντεβού, ένα γεύμα) και,

▪ με γνήσιο ενδιαφέρον και ήπιο τρόπο, προτείνετε να μιλήσει με έναν ειδικό.

Πώς να προετοιμαστείτε για την πρώτη συζήτηση με έναν ειδικό

Πολλοί άνθρωποι διστάζουν να ζητήσουν ψυχολογική βοήθεια επειδή δεν ξέρουν τι θα συναντήσουν. Η πρώτη συνάντηση είναι συνήθως μια συζήτηση γνωριμίας: ο ειδικός ρωτά για τη διάθεση, τον ύπνο, την όρεξη, τις σχέσεις και τη θεραπεία που κάνετε, και εσείς μπορείτε να ρωτήσετε ό,τι θέλετε για τον τρόπο δουλειάς.

• Γράψτε λίγες σημειώσεις: από πότε νιώθετε έτσι, τι έχει αλλάξει στην καθημερινότητά σας και ποιες στιγμές είναι οι πιο δύσκολες.

• Αναφέρετε τα φάρμακα και τις θεραπείες που παίρνετε, γιατί ορισμένες επηρεάζουν τη διάθεση και τον ύπνο.

• Πείτε ανοιχτά ό,τι σας ντροπιάζει ή σας φοβίζει. Οι ειδικοί έχουν ακούσει πολλά και δεν κρίνουν.

• Ρωτήστε τι είδους παρέμβαση προτείνεται και πόσο διαρκεί, και τι θα γίνει αν δεν νιώσετε καλύτερα σε λίγες εβδομάδες.

Η βοήθεια δεν είναι ένδειξη αδυναμίας

Η κατάθλιψη δεν είναι έλλειμμα χαρακτήρα ούτε «κακή στάση απέναντι στη ζωή». Είναι μια κατάσταση που μπορεί να θεραπευτεί, και ο εντοπισμός της από νωρίς κάνει τη διαφορά, ιδιαίτερα όταν γύρω της υπάρχουν ήδη πολλές πιέσεις.

Στη Nemesis, οι ψυχολόγοι μας είναι δίπλα σας όταν η θλίψη ή ο φόβος βαραίνουν, για να καταλάβετε τι συμβαίνει και ποια βοήθεια χρειάζεστε. Ο ιατρικός προσανατολισμός σάς βοηθά να ρωτήσετε τον γιατρό σας για τη θεραπεία και την κόπωση που μπορεί να επηρεάζουν τη διάθεσή σας. Η κοινωνική στήριξη και η διατροφική συμβουλευτική συμπληρώνουν τη φροντίδα, γιατί η ψυχική υγεία συνδέεται με την καθημερινότητα, τον ύπνο και το φαγητό. Αν στις παραπάνω γραμμές αναγνωρίσατε κάτι από τον εαυτό σας ή από κάποιον αγαπημένο σας, επικοινωνήστε μαζί μας, χωρίς πίεση και με σεβασμό.

Για την Παγκόσμια Ημέρα για τα Δικαιώματα του Παιδιού (20 Νοεμβρίου): τι σημαίνει στην πράξη να ακούγονται τα παιδιά, και πώς το στηρίζουμε συτό στην καθημερινότητα.

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ΟΗΕ (1989), ισχύει στην Ελλάδα από το 1992 (Ν. 2101/1992) και αφορά κάθε άτομο ηλικίας κάτω των 18 ετών.

Στις 20 Νοεμβρίου 1989 η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών υιοθέτησε τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, τη διεθνή συνθήκη που έχει επικυρωθεί από τις περισσότερες χώρες του κόσμου. Στην Ελλάδα ισχύει από το 1992 (Ν. 2101/1992) και αφορά κάθε άτομο ηλικίας κάτω των 18 ετών.

Πολλά από τα δικαιώματά της σύμβασης μας φαίνονται αυτονόητα: το δικαίωμα στη ζωή, στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην προστασία από τη βία. Υπάρχει όμως και ένα δικαίωμα που στην πράξη ξεχνιέται εύκολα, γιατί ζητά κάτι από εμάς τους ενήλικες: να ακούμε τα παιδιά και να σεβόμαστε τη γνώμη τους.

Τι λέει το άρθρο 12

Το άρθρο 12 της Σύμβασης ορίζει ότι το παιδί που είναι σε θέση να σχηματίσει δική του άποψη έχει το δικαίωμα να την εκφράζει ελεύθερα για κάθε θέμα που το αφορά, και οι απόψεις αυτές πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ανάλογα με την ηλικία και την ωριμότητά του. Η Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ΟΗΕ, στο Γενικό Σχόλιο αριθμός 12 (2009), εξηγεί πώς να το κατανοήσουμε:

• Δεν υπάρχει κατώτατο όριο ηλικίας. Τα πολύ μικρά παιδιά εκφράζονται και μέσα από το παιχνίδι, το σχέδιο και τη γλώσσα του σώματος, και αυτές οι εκφράσεις μετράνε.

• Το παιδί δεν χρειάζεται να αποδείξει πρώτα ότι «είναι ικανό». Οι ενήλικες οφείλουν να θεωρούν ότι μπορεί να σχηματίσει άποψη.

• Η ηλικία από μόνη της δεν καθορίζει πόσο βαρύνει η άποψη του παιδιού. Μετράει και η ωριμότητα, και όσο πιο σοβαρή είναι η επίπτωση μιας απόφασης για το παιδί, τόσο πιο προσεκτικά πρέπει να εκτιμάται.

• Το παιδί πρέπει να μαθαίνει το αποτέλεσμα και πώς ελήφθη υπόψη η γνώμη του. Το να ακούς χωρίς να λαμβάνεις υπόψη είναι ανεπαρκές, όπως χαρακτηρίζεται απ' την Επιτροπή.

Για τον χώρο της υγείας, το Γενικό Σχόλιο τονίζει ότι ακόμη και τα μικρά παιδιά πρέπει να συμμετέχουν στις αποφάσεις ανάλογα με τις ικανότητές τους, με πληροφορίες σε μορφή κατανοητή για την ηλικία τους.

Για την οικογένεια, αναφέρεται ότι οι γονείς πρέπει να ενθαρρύνονται να ακούν τα παιδιά και να δίνουν βάρος στις απόψεις τους, και ότι η καθοδήγηση γίνεται σταδιακά διάλογος σε πιο ισότιμη βάση καθώς το παιδί μεγαλώνει.

Ο ψυχολογικός όρος που αφορά αυτό το δικαίωμα είναι η ενεργητική ακρόαση. Τα παιδιά καταλαβαίνουν πολύ γρήγορα αν εισακούγονται πραγματικά. Η ειλικρινής προσοχή περιλαμβάνει:

• Να κατεβαίνουμε στο ύψος τους και να τους δίνουμε χρόνο, χωρίς να τους διακόπτουμε ή να συμπληρώνουμε τις προτάσεις τους.

• Να αναγνωρίζουμε το συναίσθημα πριν διορθώσουμε το περιεχόμενο: «βλέπω ότι σε στεναχώρησε πολύ αυτό» πριν το «αλλά δεν είναι τόσο σοβαρό».

• Να κάνουμε ανοιχτές ερωτήσεις: «τι σκέφτεσαι γι’ αυτό;», «τι θα ήθελες να γίνει;». Οι κλειστές ερωτήσεις («είσαι καλά;») συχνά δίνουν αυτόματες απαντήσεις.

• Να εξηγούμε όταν δεν μπορούμε να κάνουμε αυτό που ζητούν: «άκουσα τι λες, και αυτό είναι που αποφασίσαμε, για αυτούς τους λόγους». Η εξήγηση σέβεται το παιδί ακόμη και όταν η απάντηση είναι όχι.

Όταν η οικογένεια περνά δύσκολες περιόδους

Μια μετακόμιση, ένας χωρισμός, μια απώλεια, ο ερχομός ενός αδελφού ή μια ασθένεια στην οικογένεια: τα παιδιά καταλαβαίνουν ότι κάτι αλλάζει πολύ πριν τους το πούμε. Όταν δεν ενημερώνονται, γεμίζουν τα κενά με φαντασία, που συχνά είναι πιο τρομακτική από την πραγματικότητα. Η ενημέρωση που ταιριάζει στην ηλικία τους (απλές λέξεις, αληθινές πληροφορίες, χωρίς περιττές λεπτομέρειες) είναι μορφή σεβασμού και συνήθως μειώνει το άγχος.

Ένα χρήσιμο σχήμα για τέτοιες συζητήσεις είναι τα «τρία Α»: Αλήθεια (τι συμβαίνει, σε απλή γλώσσα), Ασφάλεια (τι δεν αλλάζει: ότι θα τα φροντίζουν, ποιος θα τα παίρνει από το σχολείο, ότι δεν φταίνε) και Αποδοχή (τα συναισθήματά τους, όποια κι αν είναι, είναι εντάξει). Αν δεν γνωρίζετε την απάντηση σε κάτι, είναι εντάξει να πείτε «δεν το ξέρω ακόμη, αλλά θα σου πω μόλις μάθω».

Πρακτικές συμβουλές για την καθημερινότητα

• Ρωτήστε τη γνώμη τους για πράγματα που τους αφορούν και μπορούν πραγματικά να επιλέξουν (τι θα φορέσουν, πού θα πάμε το Σαββατοκύριακο, πώς θα διακοσμήσουν το δωμάτιό τους).

• Δώστε χώρο για ερωτήσεις, ακόμη και όταν ακούγονται δύσκολες ή «ακατάλληλες». Ένα «καλή ερώτηση» δείχνει ότι επιτρέπεται να ρωτούν.

• Μιλήστε για τα δικαιώματά τους με απλά λόγια, ώστε να ξέρουν ότι έχουν δικαίωμα να ζητούν βοήθεια, να λένε «όχι» στο ανεπιθύμητο αγγιγμα και να λένε σε κάποιον αν κάτι τους φοβίζει.

• Δείξτε στην πράξη πως ό,τι είπαν έχει αποτέλεσμα. Ένα μικρό «σε άκουσα και το αλλάξαμε» χτίζει εμπιστοσύνη.

• Φροντίστε τον εαυτό σας: ένα παιδί ακούγεται καλύτερα από έναν ενήλικα που έχει χώρο, υπομονή και δύναμη να ακούσει.

Και οι έφηβοι; Το δικαίωμα σε εμπιστευτική στήριξη

Οι έφηβοι δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται απλώς ως «μεγάλα παιδιά» ή «μικροί ενήλικες», αλλά ως μια ομάδα με ιδιαίτερες ανάγκες, ευαλωτότητες και δυνατότητες. Το Γενικό Σχόλιο αριθμός 20 αναφέρει ότι η εμπιστευτική συμβουλευτική (χωρίς απαραίτητα τη συναίνεση των γονέων) πρέπει να είναι διαθέσιμη όταν χρειάζεται για την ασφάλεια ή την ευημερία του παιδιού. Πρέπει ο έφηβος να μπορεί να λαμβάνει αποφάσεις για ευαίσθητα θέματα που τον αφορούν, όπως ο εκφοβισμός, η ψυσική υγεία, η σεξουαλική ή αναπαραγωγική υγεία, χωρίς να είναι προαπαιτούμενη η συγκατάθεση των γονέων. Για τους γονείς αυτό μπορεί να ακούγεται δύσκολο. Στην πράξη, ένας έφηβος που ξέρει ότι μπορεί να μιλήσει σε κάποιον με εμπιστοσύνη είναι συνήθως ένας έφηβος που θα έρθει και στους γονείς του όταν το χρειαστεί.

Μπορούμε να το στηρίξουμε με απλές κινήσεις: να λέμε ξεκάθαρα ότι υπάρχουν άνθρωποι (δάσκαλοι, ψυχολόγοι, γιατροί, συγγενείς) στους οποίους μπορούν να απευθυνθούν, και να μη θεωρούμε προσωπική προσβολή το ότι ο έφηβος θέλει κάποιον χώρο δικό του.

Το δικαίωμα συμμετοχής δεν αφορά μόνο την οικογένεια. Αφορά και το σχολείο (μαθητικά συμβούλια, ελεύθερη έκφραση στην τάξη), τις υπηρεσίες υγείας και τις δημόσιες αποφάσεις που επηρεάζουν τα παιδιά. Η Επιτροπή τονίζει ότι οι οικογένειες όπου τα παιδιά μπορούν να μιλούν και να τα παίρνουν στα σοβαρά είναι πρότυπο για ευρύτερη κοινωνική συμμετοχή.

Η 20ή Νοεμβρίου είναι μια ευκαιρία για μια απλή άσκηση σε κάθε σπίτι: ρωτήστε το παιδί σας, σήμερα, «τι θα ήθελες να ξέρουν οι μεγάλοι;» και ακούστε την απάντηση χωρίς να τη διορθώσετε. Αυτό είναι το δικαίωμα στην πράξη.

Στη Nemesis στηρίζουμε οικογένειες με παιδιά σε δύσκολες περιόδους, και πιστεύουμε ότι κάθε παιδί αξίζει να ακούγεται. Αν θέλετε να σκεφτούμε μαζί πώς θα μιλήσετε σε ένα παιδί για κάτι που σας απασχολεί, είμαστε εδώ.